શોગ્રેન્સ રોગ એક સ્વપ્રતિરક્ષી બીમારી છે, જેમાં શરીરની રોગપ્રતિકારક શક્તિ ભૂલથી શરીરની ભેજ ઉત્પન્ન કરતી ગ્રંથિઓ પર હુમલો કરવા લાગે છે. તેના કારણે આંખોમાં શુષ્કતા, મોઢામાં વારંવાર સૂકાપો, ખોરાક ગળવામાં તકલીફ અને લાળનું પ્રમાણ ઘટવા જેવી સમસ્યાઓ થઈ શકે છે.
શોગ્રેન્સ રોગનું નિદાન કરવામાં લોહીની કેટલીક ખાસ તપાસો ઉપયોગી સાબિત થાય છે. તેમાં એસએસએ અને એસએસબી નામના પ્રતિદ્રવ્યોની તપાસ મહત્ત્વપૂર્ણ ગણાય છે. પરંતુ જો આ બંને તપાસનાં પરિણામ નકારાત્મક આવે, તો શું વ્યક્તિને શોગ્રેન્સ રોગ ન હોઈ શકે?
જવાબ છે – ના. એસએસએ અને એસએસબી પ્રતિદ્રવ્યો નકારાત્મક હોવા છતાં વ્યક્તિને શોગ્રેન્સ રોગ હોઈ શકે છે.
આવી સ્થિતિમાં માત્ર લોહીની તપાસના આધારે રોગને નકારી કાઢવો યોગ્ય નથી. દર્દીનાં લક્ષણો, શારીરિક તપાસ અને અન્ય જરૂરી તપાસોને ધ્યાનમાં રાખીને નિદાન કરવામાં આવે છે.
ચાલો સમજીએ કે નકારાત્મક તપાસ હોવા છતાં શોગ્રેન્સ રોગ કેવી રીતે હોઈ શકે છે અને આવી સ્થિતિમાં કઈ બાબતોનું ધ્યાન રાખવું જોઈએ.
શોગ્રેન્સ રોગ શું છે?
શોગ્રેન્સ રોગ એક લાંબા સમય સુધી રહેતી સ્વપ્રતિરક્ષી બીમારી છે. સામાન્ય રીતે શરીરની રોગપ્રતિકારક શક્તિ બેક્ટેરિયા અને વિષાણુ જેવા હાનિકારક તત્ત્વો સામે રક્ષણ આપે છે. પરંતુ આ રોગમાં રોગપ્રતિકારક શક્તિ ભૂલથી શરીરની પોતાની પેશીઓ અને ગ્રંથિઓને નુકસાન પહોંચાડે છે.
મુખ્યત્વે આંસુ અને લાળ બનાવતી ગ્રંથિઓ પર તેની અસર થાય છે.
તેના સામાન્ય લક્ષણો આ પ્રમાણે છે:
- આંખોમાં વારંવાર સૂકાપો અને બળતરા થવી.
- મોઢું વારંવાર સૂકાઈ જવું.
- પાણી પીધા વગર ખોરાક ગળવામાં તકલીફ થવી.
- હોઠ અને જીભમાં સૂકાપો રહેવું.
- વારંવાર દાંતમાં સડો થવો.
- સાંધામાં દુખાવો અને સોજો આવવો.
- સતત થાક લાગવો.
- ગળામાં સૂકાપો અથવા બળતરા થવી.
કેટલાક દર્દીઓમાં ફેફસાં, કિડની, ચેતાતંત્ર અને અન્ય અંગો પર પણ અસર થઈ શકે છે.
એસએસએ અને એસએસબી પ્રતિદ્રવ્યો શું છે?
શોગ્રેન્સ રોગમાં શરીરની રોગપ્રતિકારક શક્તિ દ્વારા ઉત્પન્ન થતાં અમુક વિશિષ્ટ પ્રતિદ્રવ્યોની તપાસ કરવામાં આવે છે.
તેમાં મુખ્ય બે પ્રતિદ્રવ્યો છે:
૧. એસએસએ પ્રતિદ્રવ્યો
આ પ્રતિદ્રવ્યો શોગ્રેન્સ રોગ સાથે ખાસ સંબંધ ધરાવે છે. શોગ્રેન્સ રોગ ધરાવતા ઘણા દર્દીઓમાં આ પ્રતિદ્રવ્યો જોવા મળે છે.
આ તપાસનું પરિણામ હકારાત્મક આવે તો નિદાન કરવામાં મદદ મળી શકે છે. જોકે, માત્ર આ તપાસ હકારાત્મક હોવાનો અર્થ એ નથી કે વ્યક્તિને ચોક્કસ શોગ્રેન્સ રોગ જ છે.
૨. એસએસબી પ્રતિદ્રવ્યો
આ પણ શોગ્રેન્સ રોગ સાથે સંબંધિત પ્રતિદ્રવ્યો છે. કેટલાક દર્દીઓમાં આ પ્રતિદ્રવ્યો જોવા મળે છે, પરંતુ દરેક દર્દીમાં જોવા મળે એવું જરૂરી નથી.
આ બંને તપાસો રોગનું નિદાન કરવામાં મદદરૂપ છે, પરંતુ તે એકમાત્ર આધાર નથી.
એસએસએ અને એસએસબી નેગેટિવ હોવા છતાં શોગ્રેન્સ રોગ કેમ થઈ શકે છે?
ઘણા લોકો માને છે કે લોહીની તપાસમાં આ બંને પ્રતિદ્રવ્યો નકારાત્મક આવે તો શોગ્રેન્સ રોગ હોઈ જ ન શકે. પરંતુ હકીકત અલગ છે.
શોગ્રેન્સ રોગ ધરાવતા કેટલાક દર્દીઓમાં એસએસએ અને એસએસબી બંને પ્રતિદ્રવ્યો જોવા મળતાં નથી. આવી સ્થિતિને પ્રતિદ્રવ્ય નકારાત્મક શોગ્રેન્સ રોગ તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.
આવું થવાનાં કેટલાંક કારણો હોઈ શકે છે:
૧. દરેક દર્દીમાં પ્રતિદ્રવ્યો બનતા નથી
શોગ્રેન્સ રોગ દરેક વ્યક્તિમાં એકસરખી રીતે દેખાતો નથી. કેટલાક દર્દીઓમાં રોગનાં સ્પષ્ટ લક્ષણો હોવા છતાં એસએસએ અને એસએસબી પ્રતિદ્રવ્યો નકારાત્મક હોઈ શકે છે.
૨. રોગનાં શરૂઆતનાં તબક્કાં
કેટલાક દર્દીઓમાં શરૂઆતના તબક્કામાં લોહીની તપાસમાં જરૂરી પ્રતિદ્રવ્યો જોવા મળતાં નથી. જોકે, રોગની શરૂઆતમાં જ પ્રતિદ્રવ્યો નકારાત્મક આવશે એવું દરેક દર્દી માટે કહી શકાય નહીં.
૩. રોગની અસર દરેક વ્યક્તિમાં અલગ હોય છે
કેટલાક દર્દીઓમાં આંખો અને મોઢામાં ખૂબ સૂકાપો જોવા મળે છે, જ્યારે અન્ય દર્દીઓમાં સાંધાનો દુખાવો, થાક અથવા શરીરનાં અન્ય અંગો સંબંધિત તકલીફો વધુ જોવા મળે છે.
આથી દરેક દર્દીમાં તપાસનાં પરિણામો એકસરખાં હોવાની અપેક્ષા રાખવી યોગ્ય નથી.
૪. માત્ર એક તપાસથી નિદાન શક્ય નથી
શોગ્રેન્સ રોગનું નિદાન કરતી વખતે દર્દીનાં લક્ષણો, શારીરિક તપાસ, લોહીની તપાસ અને લાળ તથા આંસુની ગ્રંથિઓની સ્થિતિનું મૂલ્યાંકન કરવામાં આવે છે.
તેથી એક જ તપાસ નકારાત્મક આવે તો રોગની શક્યતા સંપૂર્ણપણે નકારી શકાય નહીં.
લોહીની તપાસ નકારાત્મક હોય તો શોગ્રેન્સ રોગનું નિદાન કેવી રીતે થાય છે?
જો દર્દીમાં શોગ્રેન્સ રોગનાં લક્ષણો જોવા મળતાં હોય પરંતુ એસએસએ અને એસએસબી પ્રતિદ્રવ્યો નકારાત્મક હોય, તો નિષ્ણાત તબીબ અન્ય તપાસોની મદદ લઈ શકે છે.
૧. આંખોમાં આંસુનું પ્રમાણ તપાસવું
આ તપાસ દ્વારા આંખોમાં કેટલા પ્રમાણમાં આંસુ ઉત્પન્ન થાય છે તે માપવામાં આવે છે.
આંખોમાં આંસુનું પ્રમાણ ઓછું હોય તો તે શોગ્રેન્સ રોગની શક્યતા સમજવામાં મદદરૂપ થઈ શકે છે.
૨. લાળનું પ્રમાણ તપાસવું
આ તપાસમાં મોઢામાં લાળ કેટલી માત્રામાં ઉત્પન્ન થાય છે તેનું મૂલ્યાંકન કરવામાં આવે છે.
લાળનું પ્રમાણ ખૂબ ઓછું હોય તો તે લાળ બનાવતી ગ્રંથિઓની કામગીરીમાં તકલીફ હોવાનો સંકેત આપી શકે છે.
૩. લાળગ્રંથિની પેશીની તપાસ
કેટલાક દર્દીઓમાં હોઠની અંદર આવેલી નાની લાળગ્રંથિમાંથી પેશીનો નાનો નમૂનો લેવામાં આવે છે.
આ નમૂનાની સૂક્ષ્મદર્શક યંત્ર દ્વારા તપાસ કરવામાં આવે છે. તેમાં લસિકાકોષોનો સમૂહ જોવા મળે તો તે શોગ્રેન્સ રોગના નિદાનમાં મદદરૂપ થઈ શકે છે.
એસએસએ પ્રતિદ્રવ્યો નકારાત્મક હોય તેવા દર્દીઓમાં આ તપાસ ખાસ ઉપયોગી બની શકે છે.
૪. લાળગ્રંથિની ચિત્રાત્મક તપાસ
કેટલાક દર્દીઓમાં લાળગ્રંથિની સ્થિતિ જાણવા માટે ધ્વનિ તરંગ આધારિત તપાસ કરવામાં આવે છે.
આ તપાસ દ્વારા ગ્રંથિઓની રચનામાં થયેલા ફેરફારો અને અન્ય અસામાન્યતાઓ વિશે માહિતી મળી શકે છે.
૫. અન્ય લોહીની તપાસ
દર્દીનાં લક્ષણો અને તબીબી ઇતિહાસ પ્રમાણે તબીબ અન્ય તપાસો પણ કરાવી શકે છે.
તેમાં સોજો દર્શાવતા સૂચકાંકો, રોગપ્રતિકારક શક્તિ સંબંધિત અન્ય પ્રતિદ્રવ્યો અને લોહીના કોષોની તપાસનો સમાવેશ થઈ શકે છે.
આ તમામ પરિણામોને એકસાથે ધ્યાનમાં રાખીને નિદાન કરવામાં આવે છે.
એસએસએ અને એસએસબી નેગેટિવ હોય તો પણ કયા લક્ષણોનું ધ્યાન રાખવું?
જો તમારી લોહીની તપાસ નકારાત્મક આવી હોય, પરંતુ નીચે જણાવેલ લક્ષણો લાંબા સમયથી રહેતાં હોય, તો તેને અવગણવા નહીં.
- આંખોમાં સતત સૂકાપો રહેતો હોય.
- મોઢું વારંવાર સૂકાઈ જતું હોય.
- રાત્રે પાણી પીવા માટે વારંવાર ઊઠવું પડતું હોય.
- સૂકો ખોરાક ગળવામાં મુશ્કેલી પડતી હોય.
- વારંવાર દાંતમાં સડો થતો હોય.
- લાળગ્રંથિ પાસે સોજો આવતો હોય.
- સાંધામાં દુખાવો અને સોજો રહેતો હોય.
- પૂરતી ઊંઘ લીધા પછી પણ થાક લાગતો હોય.
- શરીરના અન્ય ભાગોમાં સતત સૂકાપો રહેતો હોય.
આ લક્ષણો શોગ્રેન્સ રોગ સિવાય અન્ય કારણોસર પણ થઈ શકે છે. તેથી યોગ્ય નિદાન માટે નિષ્ણાતની સલાહ લેવી જરૂરી છે.
શું પ્રતિદ્રવ્ય નકારાત્મક શોગ્રેન્સ રોગની સારવાર શક્ય છે?
હા. એસએસએ અને એસએસબી પ્રતિદ્રવ્યો નકારાત્મક હોય તો પણ શોગ્રેન્સ રોગની સારવાર અને લક્ષણોનું નિયંત્રણ શક્ય છે.
સારવાર દર્દીનાં લક્ષણો, રોગની તીવ્રતા અને શરીરના કયા અંગો પર અસર થઈ છે તેના આધારે નક્કી કરવામાં આવે છે.
આંખોની શુષ્કતા માટે
આંખોમાં ભેજ જાળવવા માટે કૃત્રિમ આંસુ અને અન્ય યોગ્ય દવાઓનો ઉપયોગ કરવામાં આવી શકે છે.
મોઢાની શુષ્કતા માટે
વારંવાર પાણી પીવું, મોઢામાં ભેજ જાળવતા પદાર્થોનો ઉપયોગ કરવો અને યોગ્ય દાંતની સંભાળ રાખવી જરૂરી છે.
કેટલાક દર્દીઓમાં લાળનું ઉત્પાદન વધારતી દવાઓ પણ ઉપયોગી થઈ શકે છે.
સાંધાના દુખાવા માટે
જો સાંધામાં દુખાવો અને સોજો હોય તો દર્દીની સ્થિતિ પ્રમાણે દવાઓ આપવામાં આવે છે.
શરીરના અન્ય અંગો પર અસર હોય ત્યારે
જો ફેફસાં, કિડની, ચેતાતંત્ર અથવા અન્ય અંગો પર અસર જોવા મળે તો તે મુજબ વિશેષ સારવારની જરૂર પડી શકે છે.
મહત્ત્વની વાત એ છે કે સારવાર માત્ર લોહીની તપાસના પરિણામો પર આધારિત હોતી નથી. દર્દીનાં લક્ષણો અને રોગની સમગ્ર સ્થિતિને ધ્યાનમાં રાખીને સારવાર નક્કી કરવામાં આવે છે.
શોગ્રેન્સ રોગ માટે કયા નિષ્ણાત તબીબની સલાહ લેવી?
શોગ્રેન્સ રોગ એક સ્વપ્રતિરક્ષી બીમારી હોવાથી તેના નિદાન અને વ્યવસ્થાપનમાં સંધિવા તથા સ્વપ્રતિરક્ષા રોગોના નિષ્ણાત તબીબની મહત્ત્વપૂર્ણ ભૂમિકા હોય છે.
આ નિષ્ણાત તબીબ દર્દીનાં લક્ષણો, લોહીની તપાસ, શારીરિક તપાસ અને જરૂરિયાત પ્રમાણે અન્ય તપાસોનું મૂલ્યાંકન કરે છે.
જરૂર પડે ત્યારે આંખોના નિષ્ણાત, દાંતના નિષ્ણાત અને અન્ય તબીબોની મદદ પણ લેવામાં આવે છે.
જો તમને લાંબા સમયથી આંખો અને મોઢામાં સૂકાપો રહેતો હોય અને લોહીની તપાસ નકારાત્મક આવી હોય, તો પણ નિષ્ણાત તબીબની સલાહ લેવી યોગ્ય છે.
નિષ્કર્ષ
એસએસએ અને એસએસબી પ્રતિદ્રવ્યો શોગ્રેન્સ રોગના નિદાનમાં ઉપયોગી છે, પરંતુ તેમની તપાસ નકારાત્મક આવે એટલે વ્યક્તિને આ રોગ નથી એવું નક્કી કરી શકાય નહીં.
કેટલાક દર્દીઓમાં બંને પ્રતિદ્રવ્યો નકારાત્મક હોવા છતાં શોગ્રેન્સ રોગ હોઈ શકે છે. આવી સ્થિતિમાં દર્દીનાં લક્ષણો, શારીરિક તપાસ, આંસુ અને લાળનું પ્રમાણ તથા જરૂરિયાત મુજબ પેશીની તપાસ દ્વારા નિદાન કરવામાં આવે છે.
યાદ રાખો, નકારાત્મક લોહીની તપાસનો અર્થ હંમેશાં રોગની ગેરહાજરી નથી.
જો તમને સતત આંખોમાં સૂકાપો, મોઢામાં સૂકાપો, સાંધાનો દુખાવો અથવા અન્ય સંબંધિત લક્ષણો હોય, તો યોગ્ય નિદાન માટે સંધિવા અને સ્વપ્રતિરક્ષા રોગોના નિષ્ણાત તબીબની સલાહ લો.
વારંવાર પૂછાતા પ્રશ્નો
૧. એસએસએ અને એસએસબી નકારાત્મક હોય તો શું શોગ્રેન્સ રોગ થઈ શકે?
હા. કેટલાક દર્દીઓમાં એસએસએ અને એસએસબી બંને પ્રતિદ્રવ્યો નકારાત્મક હોવા છતાં શોગ્રેન્સ રોગ હોઈ શકે છે. નિદાન માટે અન્ય લક્ષણો અને તપાસોનું મૂલ્યાંકન જરૂરી છે.
૨. પ્રતિદ્રવ્ય નકારાત્મક શોગ્રેન્સ રોગ શું છે?
જ્યારે દર્દીમાં શોગ્રેન્સ રોગનાં લક્ષણો અને અન્ય નિદાન સંબંધિત પુરાવા જોવા મળે, પરંતુ એસએસએ અને એસએસબી પ્રતિદ્રવ્યો નકારાત્મક હોય, ત્યારે તેને પ્રતિદ્રવ્ય નકારાત્મક શોગ્રેન્સ રોગ કહેવામાં આવે છે.
૩. લોહીની તપાસ નકારાત્મક હોય તો કઈ તપાસથી શોગ્રેન્સ રોગ જાણી શકાય?
દર્દીની સ્થિતિ પ્રમાણે આંસુનું પ્રમાણ, લાળનું પ્રમાણ, હોઠની નાની લાળગ્રંથિની પેશીની તપાસ અને લાળગ્રંથિની ચિત્રાત્મક તપાસ કરવામાં આવી શકે છે.
૪. શું પ્રતિદ્રવ્ય નકારાત્મક શોગ્રેન્સ રોગ ગંભીર હોઈ શકે છે?
હા. પ્રતિદ્રવ્યો નકારાત્મક હોવા છતાં કેટલાક દર્દીઓમાં શરીરના અન્ય અંગો પર અસર થઈ શકે છે. રોગની ગંભીરતા માત્ર લોહીની તપાસથી નક્કી થતી નથી.
૫. શોગ્રેન્સ રોગ માટે કયા તબીબની સલાહ લેવી જોઈએ?
શોગ્રેન્સ રોગના નિદાન અને સારવાર માટે સંધિવા તથા સ્વપ્રતિરક્ષા રોગોના નિષ્ણાત તબીબની સલાહ લેવી જોઈએ. જરૂરિયાત પ્રમાણે અન્ય નિષ્ણાતોની મદદ પણ લેવામાં આવે છે.
